वि दे ह विदेह Videha বিদেহ http://www.videha.co.in विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका Read in your own script
Roman(Eng)
Gujarati
Bangla
Oriya
Gurmukhi
Telugu
Tamil
Kannada
Malayalam
Hindi
नव अंक देखबाक लेल पृष्ठ सभकेँ रिफ्रेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new issue of VIDEHA.
विदेहक मैथिली-अंग्रेजी आ अंग्रेजी मैथिली कोष (इंटरनेटपर पहिल बेर सर्च-डिक्शनरी) एम.एस. एस.क्यू.एल. सर्वर आधारित -Based on ms-sql server Maithili-English and English-Maithili Dictionary.
१.
१.मैथिलीक नूतन वैज्ञानिक कोश (वाक्य-प्रयोग सहित)-गजेन्द्र ठाकुर, नागेन्द्र कुमार झा आ पञ्जीकार विद्यानन्द झा।
चरम; cərəmə; चरम; अंतिम; əⁿt̪imə; अंतिम; Last, final; adj राजाक अत्याचार चरम पर पहुँचि गेल अछि।; adj rɑːɟɑːkə ət̪jɑːcɑːrə cərəmə pərə pəɦuⁿci geːlə əcʰi।; adj राजाक अत्याचार चरम पर पहुँचि गेल अछि।
चरण; cərəɳə; चरण; पएर, डेग, प्रक्रम, पद्यक पाँति; pəeːrə, ɖeːgə, prəkrəmə, pəd̪jəkə pɑːⁿt̪i; पएर, डेग, प्रक्रम, पद्यक पाँति; foot, leg, stage, line of verse; n चरण रज धोबि पीबू हिनक पएर; n cərəɳə rəɟə d̪ʰoːbi piːbuː ɦinəkə pəeːrə; n चरण रज धोबि पीबू हिनक पएर
शरण; ɕərəɳə; शरण; आश्रय; ɑːɕrəjə; आश्रय; shelter, refuge; adj अति दयालु सूनि अहाँक शरण अयलहुँ जानि॥; adj ət̪i d̪əjɑːlu suːni əɦɑːⁿkə ɕərəɳə əjələɦuⁿ ɟɑːni॥; adjअति दयालु सूनि अहाँक शरण अयलहुँ जानि॥
शरण्य; ɕərəɳjə; शरण्य; आश्रय देबा योग्य; ɑːɕrəjə d̪eːbɑː joːgjə; आश्रय देबा योग्य; Fit for support; adj; adj; adj
शरण्यु; ɕərəɳju; शरण्यु; रक्षक,मेघ, बिहारि; rəkʂəkə,meːgʰə, biɦɑːri; रक्षक,मेघ, बिहारि; protector, cloud, wind; n; n; n
चरपट; cərəpəʈə; चरपट; दुष्ट; d̪uʂʈə; दुष्ट; mischievous; adj; adj; adj
चरफर; cərəpʰərə; चरफर; ऊर्जायुक्त, चलबा-फिरबामे पटु, चतुर; uːrɟɑːjukt̪ə, cələbɑː-pʰirəbɑːmeː pəʈu, cət̪urə; ऊर्जायुक्त, चलबा-फिरबामे पटु, चतुर; energetic, prompt, clever; adj; adj; adj
चरसा; cərəsɑː; चरसा; चाम, खाल; cɑːmə, kʰɑːlə; चाम, खाल; leather, hide; n नेताजीक हाथ थरथरा गेलनि मुदा मुँह चालू “मुँह सम्हारि क’ बाज मौगी नइँ त’ चरसा घीचि लेबौ ।; n neːt̪ɑːɟiːkə ɦɑːt̪ʰə t̪ʰərət̪ʰərɑː geːləni mud̪ɑː muⁿɦə cɑːluː “muⁿɦə səmɦɑːri kə’ bɑːɟə maːugiː nəiⁿ t̪ə’ cərəsɑː gʰiːci leːbaːu ।; n नेताजीक हाथ थरथरा गेलनि मुदा मुँह चालू “मुँह सम्हारि क’ बाज मौगी नइँ त’ चरसा घीचि लेबौ ।
चरस; cərəsə; चरस; गाजाक रस जकर धूमपान कएल जाइत अछि; gɑːɟɑːkə rəsə ɟəkərə d̪ʰuːməpɑːnə kəeːlə ɟɑːit̪ə əcʰi; गाजाक रस जकर धूमपान कएल जाइत अछि; a type of smoking, hashish; n; n; n
चराँत; cərəॉⁿt̪ə; चराँत; चरबाक हेतु सुरक्षित परती; cərəbɑːkə ɦeːt̪u surəkʂit̪ə pərət̪iː; चरबाक हेतु सुरक्षित परती; land for grazing; n; n; n
चरी; cəriː; चरी; चरबा जोग घास; cərəbɑː ɟoːgə gʰɑːsə; चरबा जोग घास; vegetation required for grazing; n; n; n
शरीर; ɕəriːrə; शरीर; देह; d̪eːɦə; देह; body; adj कतय छन्हि हुनकर मृत शरीर।; adj kət̪əjə cʰənɦi ɦunəkərə mɹ̩t̪ə ɕəriːrə।; adj कतय छन्हि हुनकर मृत शरीर।
चरिबघिआ; cəribəgʰiɑː; चरिबघिआ; चारि रस्सीसँ घोरल खाट; cɑːri rəssiːsⁿ gʰoːrələ kʰɑːʈə; चारि रस्सीसँ घोरल खाट; cot netted with four fold string; adj; adj; adj
चरिष्णु; cəriʂɳu; चरिष्णु; गतिशील, कर्मठ; gət̪iɕiːlə, kərməʈʰə; गतिशील, कर्मठ; Moveable, active; adj; adj; adj
चरित; cərit̪ə; चरित; जीवनी, आचरण; ɟiːvəniː, ɑːcərəɳə; जीवनी, आचरण; biography, behaviour; adj नहि, कतहु फेर सँ त्रिया चरित देखाओत त ने ई...।; adj nəɦi, kət̪əɦu pʰeːrə sⁿ t̪rijɑː cərit̪ə d̪eːkʰɑːoːt̪ə t̪ə neː iː...।; adj नहि, कतहु फेर सँ त्रिया चरित देखाओत त ने ई...।
चरित्र; cərit̪rə; चरित्र; चालि, चर्या, वैशिष्ट्य; cɑːli, cərjɑː, vaːiɕiʂʈjə; चालि, चर्या, वैशिष्ट्य; character, conduct, disposition; n ट्रेजेडीमे कथानक केर संग चरित्र-चित्रण, पद-रचना, विचार तत्व, दृश्य विधान आ गीत रहैत अछि।; n ʈreːɟeːɖiːmeː kət̪ʰɑːnəkə keːrə sⁿgə cərit̪rə-cit̪rəɳə, pəd̪ə-rəcənɑː, vicɑːrə t̪ət̪və, d̪ɹ̩ɕjə vid̪ʰɑːnə ɑː giːt̪ə rəɦaːit̪ə əcʰi।; n ट्रेजेडीमे कथानक केर संग चरित्र-चित्रण, पद-रचना, विचार तत्व, दृश्य विधान आ गीत रहैत अछि।
चर्या; cərjɑː; चर्या; करनी, चालि, आचरण, अनुसरणीय पद्धति; kərəniː, cɑːli, ɑːcərəɳə, ənusərəɳiːjə pəd̪d̪ʰət̪i; करनी, चालि, आचरण, अनुसरणीय पद्धति; deed, conduct, routine; n पञ्जीकारजीक दैनिक चर्या कलम ओ खुरपीक संग सम्पन्न होइत छलन्हि।; n pəɲɟiːkɑːrəɟiːkə d̪aːinikə cərjɑː kələmə oː kʰurəpiːkə sⁿgə səmpənnə ɦoːit̪ə cʰələnɦi।; n पञ्जीकारजीक दैनिक चर्या कलम ओ खुरपीक संग सम्पन्न होइत छलन्हि।
शर्करा; ɕərkərɑː; शर्करा; शक्कर, चिन्नी, साँकड़, खाँड़; ɕəkkərə, cinniː, sɑːⁿkəɽə, kʰɑːⁿɽə; शक्कर, चिन्नी, साँकड़, खाँड़; Sugar; n पञ्चामृत- दही, दूध, घृत, मधु, शर्करा; n pəɲcɑːmɹ̩t̪ə- d̪əɦiː, d̪uːd̪ʰə, gʰɹ̩t̪ə, məd̪ʰu, ɕərkərɑː; n पञ्चामृत- दही, दूध, घृत, मधु, शर्करा
शर्मा; ɕərmɑː; शर्मा; शर्मन, ब्राहाणक एक उपनाम; ɕərmənə, brɑːɦɑːɳəkə eːkə upənɑːmə; शर्मन, ब्राहाणक एक उपनाम; a surname of Brahmins; n; n; n
चर्म; cərmə–mənə; चर्म; चमड़ी, खाल; cəməɖə़ी, kʰɑːlə; चमड़ी, खाल; Skin, hide, leather; n एहि गपक चर्चा अछि, जे आर्य चर्म वस्त्र पहिरैत छलाह; n eːɦi gəpəkə cərcɑː əcʰi, ɟeː ɑːrjə cərmə vəst̪rə pəɦiraːit̪ə cʰəlɑːɦə; n एहि गपक चर्चा अछि, जे आर्य चर्म वस्त्र पहिरैत छलाह
चर्मकार; cərmərə , cərmɑːrə , cərməkɑːrə; चर्मकार; चमराक समान बनबएबला; cəmərɑːkə səmɑːnə bənəbəeːbəlɑː; चमराक समान बनबएबला; shoemaker, cobbler; n एक चर्मकार आओल आ', राजाकेँ फरिछाय बुझाओल।; n eːkə cərməkɑːrə ɑːoːlə ɑː', rɑːɟɑːkeːⁿ pʰəricʰɑːjə buɟʰɑːoːlə।; n एक चर्मकार आओल आ', राजाकेँ फरिछाय बुझाओल।
चर्पटी; cərpəʈiː; चर्पटी; सोहारी; soːɦɑːriː; सोहारी; Thin loaf; n; n; n
चर्र; cərrə; चर्र; वस्त्र फटबाक ध्वनि; vəst̪rə pʰəʈəbɑːkə d̪ʰvəni; वस्त्र फटबाक ध्वनि; sound of tearing cloth; nछोटगर-सन गेट, जाहिपर स्पष्ट रूपसँ ब्रेगेन्जा विला लिखल छलैक, अपन कब्जा पर झुलल चर्र-चर्र केर आवाज भेलैक; ncʰoːʈəgərə-sənə geːʈə, ɟɑːɦipərə spəʂʈə ruːpəsⁿ breːgeːnɟɑː vilɑː likʰələ cʰəlaːikə, əpənə kəbɟɑː pərə ɟʰulələ cərrə-cərrə keːrə ɑːvɑːɟə bʰeːlaːikə; nछोटगर-सन गेट, जाहिपर स्पष्ट रूपसँ ब्रेगेन्जा विला लिखल छलैक, अपन कब्जा पर झुलल चर्र-चर्र केर आवाज भेलैक
चरुआ; cəruːɑː; चरुआ; पीनी रखबाक बासन; piːniː rəkʰəbɑːkə bɑːsənə; पीनी रखबाक बासन; a pot for keeping processed tobacco; n; n; n
चरुभर; cəruːbʰərə; चरुभर; दानासँ भरल धानक सीस; d̪ɑːnɑːsⁿ bʰərələ d̪ʰɑːnəkə siːsə; दानासँ भरल धानक सीस; paddy sheath full of corn; adj; adj; adj
चरुङ्गा; cəruːɖə़्gɑː; चरुङ्गा; चतुरङ्ग, शतरंज; cət̪urəŋgə, ɕət̪ərⁿɟə; चतुरङ्ग, शतरंज; chess; n; n; n
चर्वण; cərvəɳə; चर्वण; चिबाएब; cibɑːeːbə; चिबाएब; chewing; adj; adj; adj
चसचरा; cəsəcərɑː; चसचरा; चोरा कए आनक फसिल चरओनिहार; coːrɑː kəeː ɑːnəkə pʰəsilə cərəoːniɦɑːrə; चोरा कए आनक फसिल चरओनिहार; one who let one's cattle to graze other's crop; adj; adj; adj
शस्य; ɕəsəjə; शस्य; प्रशंसनीय; prəɕⁿsəniːjə; प्रशंसनीय; admirable; adj; adj; adj
शस्य; ɕəsəjəmə; शस्य; अनाज; ənɑːɟə; अनाज; Corn, grain; n; n; n
चसकाएब; cəsəkɑːeːbə; चसकाएब; परिकाएब; pərikɑːeːbə; परिकाएब; embolden, tempt; v.i.; v.i.; v.i.
चषक; cəʂəkə , cəʂəkəmə; चषक; कप, मदिरा पात्र; kəpə, məd̪irɑː pɑːt̪rə; कप, मदिरा पात्र; A cup, the pot for drinking wine; n; n; n
चसकब; cəsəkəbə; चसकब; परिकब; pərikəbə; परिकब; addicted, tempted; v.i.; v.i.; v.i.
चसमा; cəsəmɑː; चसमा; दृष्टिवर्धक सीसा; d̪ɹ̩ʂʈivərd̪ʰəkə siːsɑː; दृष्टिवर्धक सीसा; spectacle; nदेबलरैना फुलपेन्ट पेन्हि कऽ, चसमा पेन्हि कऽ बाबू-भैया नाहित जे रिक्शापर बैठिकऽ रिक्सा चलबइ हइ तऽ सिनेमाके गोबिना माउत कऽर हइ।; nd̪eːbələraːinɑː pʰuləpeːnʈə peːnɦi kəऽ, cəsəmɑː peːnɦi kəऽ bɑːbuː-bʰaːijɑː nɑːɦit̪ə ɟeː rikɕɑːpərə baːiʈʰikəऽ riksɑː cələbəi ɦəi t̪əऽ sineːmɑːkeː goːbinɑː mɑːut̪ə kəऽrə ɦəi।; nदेबलरैना फुलपेन्ट पेन्हि कऽ, चसमा पेन्हि कऽ बाबू-भैया नाहित जे रिक्शापर बैठिकऽ रिक्सा चलबइ हइ तऽ सिनेमाके गोबिना माउत कऽर हइ।
चसमदिल; cəsəməd̪ilə; चसमदिल; प्रत्यक्ष द्रष्टा; prət̪jəkʂə d̪rəʂʈɑː; प्रत्यक्ष द्रष्टा; eye-witness; n; n; n
चसना; cəsənɑː; चसना; इनार कोड़बामे माटि उघबाक बासन; inɑːrə koːɖə़bɑːmeː mɑːʈi ugʰəbɑːkə bɑːsənə; इनार कोड़बामे माटि उघबाक बासन; pan used for carrying soil coming out while digging well; n; n; n
शस्त; ɕəsət̪ə; शस्त; प्रशंसनीय; prəɕⁿsəniːjə; प्रशंसनीय; admirable, praiseworthy; adj; adj; adj
शस्त्र; ɕəsət̪rə; शस्त्र; हथिआर, आयुध; ɦət̪ʰiɑːrə, ɑːjud̪ʰə; हथिआर, आयुध; weapon, arms; nतावत शस्त्र सेहो ताहि द्वारे राखल अछि, प्रसन्न भए इन्द्र अपन असल रूप धरल।; nt̪ɑːvət̪ə ɕəst̪rə seːɦoː t̪ɑːɦi d̪vɑːreː rɑːkʰələ əcʰi, prəsənnə bʰəeː ind̪rə əpənə əsələ ruːpə d̪ʰərələ।; nतावत शस्त्र सेहो ताहि द्वारे राखल अछि, प्रसन्न भए इन्द्र अपन असल रूप धरल।
शताब्दी; ɕət̪ɑːbd̪iː; शताब्दी; सए वर्षक खण्ड; səeː vərʂəkə kʰəɳɖə; सए वर्षक खण्ड; century, centenary; nएहि मूर्तिक रचनाकाल तेरहम चौदहम शताब्दी आंकल गेल अछि।; neːɦi muːrt̪ikə rəcənɑːkɑːlə t̪eːrəɦəmə caːud̪əɦəmə ɕət̪ɑːbd̪iː ɑːⁿkələ geːlə əcʰi।; nएहि मूर्तिक रचनाकाल तेरहम चौदहम शताब्दी आंकल गेल अछि।
चटाएब; cəʈɑːeːvə; चटाएब; चटबाएब; cəʈəbɑːeːbə; चटबाएब; get someone lick; vदही-चीनी चटाएब; vd̪əɦiː-ciːniː cəʈɑːeːbə; vदही-चीनी चटाएब
चटाइ; cəʈɑːi; चटाइ; खड़क पटिआ; kʰəɖə़kə pəʈiɑː; खड़क पटिआ; straw-mat; nदलान पर चटाइ ओछा देल गेल रहै ।; nd̪əlɑːnə pərə cəʈɑːi oːcʰɑː d̪eːlə geːlə rəɦaːi ।; nदलान पर चटाइ ओछा देल गेल रहै ।
चटकाएब; cəʈɑːkɑːeːbə; चटकाएब; डराएब, धमकी देब; ɖərɑːeːbə, d̪ʰəməkiː d̪eːbə; डराएब, धमकी देब; threaten; vt; vt; vt
चटाक; cəʈɑːkə; चटाक; टकरएबाक ध्वनि; ʈəkərəeːbɑːkə d̪ʰvəni; टकरएबाक ध्वनि; smacking sound; advचटाक!...मनसा उठिकए एक चाट देलकै।; advcəʈɑːkə!...mənəsɑː uʈʰikəeː eːkə cɑːʈə d̪eːləkaːi।; advचटाक!...मनसा उठिकए एक चाट देलकै।
चटान; cəʈɑːnə; चटान; शिला; ɕilɑː; शिला; rock; n; n; n
शतावधानी; ɕət̪ɑːvəd̪ʰɑːniː; शतावधानी; अद्भुत स्मरण शक्तिबला; əd̪bʰut̪ə smərəɳə ɕəkt̪ibəlɑː; अद्भुत स्मरण शक्तिबला; having miraculous power of memory; adj; adj; adj
शतावरी; ɕət̪ɑːvəriː; शतावरी; एक वनौषधि; eːkə vənaːuʂəd̪ʰi; एक वनौषधि; a herb, Asparagus recemosus; n; n; n
चट; cəʈə; चट; कड़ा वस्तु टुटबाक सन ध्वनि, तुरत; kəɖə़ा vəst̪u ʈuʈəbɑːkə sənə d̪ʰvəni, t̪urət̪ə; कड़ा वस्तु टुटबाक सन ध्वनि, तुरत; crackling sound, promptly; adv चट दय ठाढ़ भ’ कए। डिबियाक बाती कखनो चट–चट कऽ कऽ चरचराइक तथा बातीक मुँहपर कारी गिरह बनि जाइक ।; adv cəʈə d̪əjə ʈʰɑːɖʰə़ bʰə’ kəeː। ɖibijɑːkə bɑːt̪iː kəkʰənoː cəʈə–cəʈə kəऽ kəऽ cərəcərɑːikə t̪ət̪ʰɑː bɑːt̪iːkə muⁿɦəpərə kɑːriː girəɦə bəni ɟɑːikə ।; adv चट दय ठाढ़ भ’ कए। डिबियाक बाती कखनो चट–चट कऽ कऽ चरचराइक तथा बातीक मुँहपर कारी गिरह बनि जाइक ।
शत; ɕət̪ə; शत; सए; səeː; सए; hundred; nओना ई सब ठाम शत-प्रतिशत सत्ये नही भ' सकैय।; noːnɑː iː səbə ʈʰɑːmə ɕət̪ə-prət̪iɕət̪ə sət̪jeː nəɦiː bʰə' səkaːijə।; nओना ई सब ठाम शत-प्रतिशत सत्ये नही भ' सकैय।
चटेनी; cəʈeːniː; चटेनी; पटिआ; pəʈiɑː; पटिआ; sitting mat; n; n; n
शतभिषा; ɕət̪əbʰiʂɑː; शतभिषा; चौबीसम नक्षत्र; caːubiːsəmə nəkʂət̪rə; चौबीसम नक्षत्र; 24th constellation consisting of 100 stars; n; n; n
शतचण्डी; ɕət̪əcəɳɖiː; शतचण्डी; दुर्गासप्तशती; d̪urgɑːsəpt̪əɕət̪iː; दुर्गासप्तशती; a narrative poem on the life of Goddess; n; n; n
चटचटाएब; cəʈəcəʈɑːeːbə; चटचटाएब; बेर-बेर चाट मारब; beːrə-beːrə cɑːʈə mɑːrəbə; बेर-बेर चाट मारब; slap repeatedly; v.t.; v.t.; v.t.
चटचट; cəʈəcəʈə; चटचट; तड़ातड़,तेलाह; t̪əɖə़ाt̪əɖə़,t̪eːlɑːɦə; तड़ातड़,तेलाह; hurriedly and repeatedly, greasy; advनॊर संऽ चटचट गाल। चटचट मारब।; advnəॊrə sⁿऽ cəʈəcəʈə gɑːlə। cəʈəcəʈə mɑːrəbə।; advनॊर संऽ चटचट गाल। चटचट मारब।
शतधा; ɕət̪əd̪ʰɑː; शतधा; सए प्रकारसँ; səeː prəkɑːrəsⁿ; सए प्रकारसँ; in hundred ways; adv; adv; adv
शतघ्नी; ɕət̪əgʰniː; शतघ्नी; बंदूक, तोप; bⁿd̪uːkə, t̪oːpə; बंदूक, तोप; a kind of firearm; n; n; n
चटका; cəʈəkɑː; चटका; बड़ी जेकाँ एक तीमन, चटकन, थापड़; bəɖə़ी ɟeːkɑːⁿ eːkə t̪iːmənə, cəʈəkənə, t̪ʰɑːpəɖə़; बड़ी जेकाँ एक तीमन, चटकन, थापड़; curry of pulse, slap; n; n; n
चटका; cəʈəkɑː, cəʈikɑː; चटका; चिड़ै; ciɽaːi; चिड़ै; A hen-sparrow; ; ;
चटकैती; cəʈəkaːit̪iː; चटकैती; चलाकी, चतुरता; cəlɑːkiː, cət̪urət̪ɑː; चलाकी, चतुरता; cleverness; n; n; n
चटकार; cəʈəkɑːrə; चटकार; स्वादिष्ट वस्तु खएलापर जिह्वाक चटुलता; svɑːd̪iʂʈə vəst̪u kʰəeːlɑːpərə ɟiɦvɑːkə cəʈulət̪ɑː; स्वादिष्ट वस्तु खएलापर जिह्वाक चटुलता; smack, clacking of tongue while relishing some spicy dish; nचटकार सँ खाओल; ncəʈəkɑːrə sⁿ kʰɑːoːlə; nचटकार सँ खाओल
चतकार; cət̪əkɑːrə; चतकार; जनैत रहलोपर विस्मय देखाएब; ɟənaːit̪ə rəɦəloːpərə visməjə d̪eːkʰɑːeːbə; जनैत रहलोपर विस्मय देखाएब; feigned surprise; adj; adj; adj
चटकारी; cəʈəkɑːriː; चटकारी; शीघ्रता; ɕiːgʰrət̪ɑː; शीघ्रता; swiftness; n; n; n
चटक; cəʈəkə; चटक; पक्षीक विष्ठा, शीघ्रता, शोभा, चटकलासँ भेल खाधि; pəkʂiːkə viʂʈʰɑː, ɕiːgʰrət̪ɑː, ɕoːbʰɑː, cəʈəkəlɑːsⁿ bʰeːlə kʰɑːd̪ʰi; पक्षीक विष्ठा, शीघ्रता, शोभा, चटकलासँ भेल खाधि; bird's excrement, quickness, splendour, scratch caused by splitting; adjनिर्मला जीक चटक-मटक कतए जइतनि? एक दिन एकटा योगीक माथपर कौआ चटक कए देलकैक; adjnirməlɑː ɟiːkə cəʈəkə-məʈəkə kət̪əeː ɟəit̪əni? eːkə d̪inə eːkəʈɑː joːgiːkə mɑːt̪ʰəpərə kaːuɑː cəʈəkə kəeː d̪eːləkaːikə; adjनिर्मला जीक चटक-मटक कतए जइतनि? एक दिन एकटा योगीक माथपर कौआ चटक कए देलकैक
२.मैथिलीमे भाषा सम्पादन पाठ्यक्रमनीचाँक सूचीमे देल विकल्पमेसँ लैंगुएज एडीटर द्वारा कोन रूप चुनल जएबाक चाही:
वर्ड फाइलमे बोल्ड कएल रूप:
1.होयबला/
होबयबला/ होमयबला/
हेब’बला,
हेम’बला/
होयबाक/होबएबला
/होएबाक
2.
आ’/आऽ
आ
3.
क’
लेने/कऽ
लेने/कए लेने/कय
लेने/ल’/लऽ/लय/लए
4.
भ’
गेल/भऽ
गेल/भय गेल/भए
गेल
5.
कर’
गेलाह/करऽ
गेलह/करए गेलाह/करय
गेलाह
6.
लिअ/दिअ
लिय’,दिय’,लिअ’,दिय’/
7.
कर’
बला/करऽ
बला/ करय बला करै बला/क’र’
बला
/
करए बला
8.
बला
वला
9.
आङ्ल
आंग्ल
10.
प्रायः
प्रायह
11.
दुःख
दुख
12.
चलि गेल चल गेल/चैल
गेल
13.
देलखिन्ह
देलकिन्ह,
देलखिन
14.
देखलन्हि
देखलनि/
देखलैन्ह
15.
छथिन्ह/
छलन्हि छथिन/
छलैन/ छलनि
16.
चलैत/दैत
चलति/दैति
17.
एखनो
अखनो
18.
बढ़न्हि
बढन्हि
19.
ओ’/ओऽ(सर्वनाम)
ओ
20.
ओ
(संयोजक)
ओ’/ओऽ
21.
फाँगि/फाङ्गि
फाइंग/फाइङ
22.
जे
जे’/जेऽ
23.
ना-नुकुर
ना-नुकर
24.
केलन्हि/कएलन्हि/कयलन्हि
25.
तखन तँ तखनतँ
26.
जा’
रहल/जाय
रहल/जाए रहल
27.
निकलय/निकलए
लागल बहराय/बहराए
लागल निकल’/बहरै
लागल
28.
ओतय/जतय
जत’/ओत’/जतए/ओतए
29.
की फूड़ल जे
कि फूड़ल जे
30.
जे
जे’/जेऽ
31.
कूदि/यादि(मोन
पारब) कूइद/याइद/कूद/याद/
इआद
32.
इहो/ओहो
33.
हँसए/हँसय
हँस’
34.
नौ आकि दस/नौ
किंवा दस/नौ वा दस
35.
सासु-ससुर
सास-ससुर
36.
छह/सात
छ/छः/सात
37.
की
की’/कीऽ(दीर्घीकारान्तमे
वर्जित)
38.
जबाब
जवाब
39.
करएताह/करयताह
करेताह
40.
दलान दिशि दलान दिश/दालान
दिस
41.
गेलाह
गएलाह/गयलाह
42.
किछु आर किछु और
43.
जाइत छल
जाति छल/जैत
छल
44.
पहुँचि/भेटि
जाइत छल
पहुँच/भेट
जाइत छल
45.
जबान(युवा)/जवान(फौजी)
46.
लय/लए
क’/कऽ/लए
कए
47.
ल’/लऽ
कय/कए
48.
एखन/अखने
अखन/एखने
49.
अहींकेँ
अहीँकेँ
50.
गहींर
गहीँर
51.
धार पार केनाइ
धार पार केनाय/केनाए
52.
जेकाँ जेँकाँ/जकाँ
53.
तहिना
तेहिना
54.
एकर
अकर
55.
बहिनउ बहनोइ
56.
बहिन
बहिनि
57.
बहिनि-बहिनोइ
बहिन-बहनउ
58.
नहि/नै
59.
करबा’/करबाय/करबाए
60.
त’/त
ऽ तय/तए
61.
भाय भै/भाए
62.
भाँय
63.
यावत जावत
64.
माय मै
/ माए
65.
देन्हि/दएन्हि/दयन्हि
दन्हि/दैन्हि
66.
द’/द
ऽ/दए
67.
ओ
(संयोजक) ओऽ
(सर्वनाम)
68.
तका’
कए तकाय तकाए
69.
पैरे
(on foot)
पएरे
70.
ताहुमे ताहूमे
71.
पुत्रीक
72.
बजा
कय/
कए
73.
बननाय/बननाइ
74.
कोला
75.
दिनुका
दिनका
76.
ततहिसँ
77.
गरबओलन्हि गरबेलन्हि
78.
बालु
बालू
79.
चेन्ह
चिन्ह(अशुद्ध)
80.
जे
जे’
81.
से/
के
से’/के’
82.
एखुनका
अखनुका
83.
भुमिहार भूमिहार
84.
सुगर सूगर
85.
झठहाक झटहाक
86.
छूबि
87.
करइयो/ओ
करैयो/करिऔ-करैऔ
88.
पुबारि
पुबाइ
89.
झगड़ा-झाँटी
झगड़ा-झाँटि
90.
पएरे-पएरे
पैरे-पैरे
91.
खेलएबाक
खेलेबाक
92.
खेलाएबाक
93.
लगा’
94.
होए-
हो
95.
बुझल
बूझल
96.
बूझल
(संबोधन अर्थमे)
97.
यैह यएह
/ इएह
98.
तातिल
99.
अयनाय-
अयनाइ/
अएनाइ
100.
निन्न-
निन्द
101.
बिनु
बिन
102.
जाए
जाइ
103.
जाइ(in
different sense)-last word of sentence
104.
छत पर आबि जाइ
105.
ने
106.
खेलाए
(play) –खेलाइ
107.
शिकाइत-
शिकायत
108.
ढप-
ढ़प
109.
पढ़-
पढ
110.
कनिए/
कनिये कनिञे
111.
राकस-
राकश
112.
होए/
होय होइ
113.
अउरदा-
औरदा
114.
बुझेलन्हि
(different meaning- got understand)
115.
बुझएलन्हि/
बुझयलन्हि (understood himself)
116.
चलि-
चल
117.
खधाइ-
खधाय
118.
मोन पाड़लखिन्ह
मोन पारलखिन्ह
119.
कैक-
कएक-
कइएक
120.
लग
ल’ग
121.
जरेनाइ
122.
जरओनाइ-
जरएनाइ/जरयनाइ
123.
होइत
124.
गड़बेलन्हि/
गड़बओलन्हि
125.
चिखैत-
(to test)चिखइत
126.
करइयो(willing
to do)
करैयो
127.
जेकरा-
जकरा
128.
तकरा-
तेकरा
129.
बिदेसर स्थानेमे/
बिदेसरे स्थानमे
130.
करबयलहुँ/
करबएलहुँ/करबेलहुँ
131.
हारिक
(उच्चारण हाइरक)
132.
ओजन
वजन
133.
आधे भाग/
आध-भागे
134.
पिचा’/
पिचाय/पिचाए
135.
नञ/
ने
136.
बच्चा
नञ
(ने)
पिचा जाय
137.
तखन ने
(नञ)
कहैत अछि।
138.
कतेक गोटे/
कताक गोटे
139.
कमाइ-
धमाइ
कमाई-
धमाई
140.
लग
ल’ग
141.
खेलाइ
(for playing)
142.
छथिन्ह
छथिन
143.
होइत
होइ
144.
क्यो कियो
/ केओ
145.
केश
(hair)
146.
केस
(court-case)
147.
बननाइ/
बननाय/
बननाए
148.
जरेनाइ
149.
कुरसी
कुर्सी
150.
चरचा
चर्चा
151.
कर्म
करम
152.
डुबाबय/
डुमाबय
153.
एखुनका/
अखुनका
154.
लय
(वाक्यक अतिम शब्द)-
ल’
155.
कएलक
केलक
156.
गरमी
गर्मी
157.
बरदी
वर्दी
158.
सुना गेलाह
सुना’/सुनाऽ
159.
एनाइ-गेनाइ
160.
तेनाने घेरलन्हि
161.
नञ
162.
डरो
ड’रो
163.
कतहु-
कहीं
164.
उमरिगर-
उमरगर
165.
भरिगर
166.
धोल/धोअल
धोएल
167.
गप/गप्प
168.
के
के’
169.
दरबज्जा/
दरबजा
170.
ठाम
171.
धरि
तक
172.
घूरि
लौटि
173.
थोरबेक
174.
बड्ड
175.
तोँ/
तूँ
176.
तोँहि(
पद्यमे ग्राह्य)
177.
तोँही/तोँहि
178.
करबाइए
करबाइये
179.
एकेटा
180.
करितथि
करतथि
181.
पहुँचि
पहुँच
182.
राखलन्हि रखलन्हि
183.
लगलन्हि
लागलन्हि
184.
सुनि
(उच्चारण सुइन)
185.
अछि
(उच्चारण अइछ)
186.
एलथि गेलथि
187.
बितओने
बितेने
188.
करबओलन्हि/
/करेलखिन्ह
189.
करएलन्हि
190.
आकि
कि
191.
पहुँचि
पहुँच
192.
जराय/
जराए
जरा’
(आगि
लगा)
193.
से
से’
194.
हाँ मे हाँ
(हाँमे हाँ विभक्त्तिमे हटा कए)
195.
फेल
फैल
196.
फइल(spacious)
फैल
197.
होयतन्हि/
होएतन्हि
हेतन्हि
198.
हाथ मटिआयब/
हाथ मटियाबय/हाथ
मटिआएब
199.
फेका फेंका
200.
देखाए
देखा’
201.
देखाय देखा’
202.
सत्तरि
सत्तर
203.
साहेब
साहब
204.गेलैन्ह/
गेलन्हि
205.हेबाक/
होएबाक
206.केलो/
कएलो
207.
किछु न किछु/
किछु ने किछु
208.घुमेलहुँ/
घुमओलहुँ
209.
एलाक/
अएलाक
210.
अः/
अह
211.लय/
लए (अर्थ-परिवर्त्तन)
212.कनीक/
कनेक
213.सबहक/
सभक
214.मिलाऽ/
मिला
215.कऽ/
क
216.जाऽ/जा
217.आऽ/
आ
218.भऽ/भ’
(’
फॉन्टक कमीक द्योतक)219.निअम/
नियम
220.हेक्टेअर/
हेक्टेयर
221.पहिल
अक्षर ढ/
बादक/बीचक
ढ़
222.तहिं/तहिँ/
तञि/ तैं
223.कहिं/कहीं
224.तँइ/
तइँ
225.नँइ/नइँ/
नञि/नहि
226.है/
हइ
227.छञि/
छै/ छैक/छइ
228.दृष्टिएँ/
दृष्टियेँ
229.आ
(come)/
आऽ(conjunction)
230.
आ
(conjunction)/
आऽ(come)
231.कुनो/
कोनो
२३२.गेलैन्ह-गेलन्हि
२३३.हेबाक- होएबाक
२३४.केलौँ- कएलौँ- कएलहुँ
२३५.किछु न किछ- किछु ने किछु
२३६.केहेन- केहन
२३७.आऽ (come)-आ (conjunction-and)/आ
२३८. हएत-हैत
२३९.घुमेलहुँ-घुमएलहुँ
२४०.एलाक- अएलाक
२४१.होनि- होइन/होन्हि
२४२.ओ-राम ओ श्यामक बीच(conjunction), ओऽ कहलक (he said)/ओ
२४३.की हए/ कोसी अएली हए/ की है। की हइ
२४४.दृष्टिएँ/ दृष्टियेँ
२४५.शामिल/ सामेल
२४६.तैँ / तँए/ तञि/ तहिं
२४७.जौँ/ ज्योँ
२४८.सभ/ सब
२४९.सभक/ सबहक
२५०.कहिं/ कहीं
२५१.कुनो/ कोनो
२५२.फारकती भऽ गेल/ भए गेल/ भय गेल
२५३.कुनो/ कोनो
२५४.अः/ अह
२५५.जनै/ जनञ
२५६.गेलन्हि/ गेलाह (अर्थ परिवर्तन)
२५७.केलन्हि/ कएलन्हि
२५८.लय/ लए(अर्थ परिवर्तन)
२५९.कनीक/ कनेक
२६०.पठेलन्हि/ पठओलन्हि
२६१.निअम/ नियम
२६२.हेक्टेअर/ हेक्टेयर
२६३.पहिल अक्षर रहने ढ/ बीचमे रहने ढ़
२६४.आकारान्तमे बिकारीक प्रयोग उचित नहि/ अपोस्ट्रोफीक प्रयोग फान्टक न्यूनताक परिचायक ओकर बदला अवग्रह(बिकारी)क प्रयोग उचित
२६५.केर/-क/
कऽ/ के
२६६.छैन्हि- छन्हि
२६७.लगैए/ लगैये
२६८.होएत/ हएत
२६९.जाएत/ जएत
२७०.आएत/ अएत/ आओत
२७१.खाएत/ खएत/ खैत
२७२.पिअएबाक/ पिएबाक
२७३.शुरु/ शुरुह
२७४.शुरुहे/ शुरुए
२७५.अएताह/अओताह/ एताह
२७६.जाहि/ जाइ/ जै
२७७.जाइत/ जैतए/ जइतए
२७८.आएल/ अएल
२७९.कैक/ कएक
२८०.आयल/ अएल/ आएल
२८१. जाए/ जै/ जए
२८२. नुकएल/ नुकाएल
२८३. कठुआएल/ कठुअएल
२८४. ताहि/ तै
२८५. गायब/ गाएब/ गएब
२८६. सकै/ सकए/ सकय
२८७.सेरा/सरा/ सराए (भात सेरा गेल)
२८८.कहैत रही/देखैत रही/ कहैत छलहुँ/ कहै छलहुँ- एहिना चलैत/ पढ़ैत (पढ़ै-पढ़ैत अर्थ कखनो काल परिवर्तित)-आर बुझै/ बुझैत (बुझै/ बुझ छी, मुदा बुझैत-बुझैत)/ सकैत/सकै। करैत/ करै। दै/ दैत। छैक/ छै। बचलै/ बचलैक। रखबा/ रखबाक । बिनु/बिन। रातिक/ रातुक
२८९. दुआरे/ द्वारे
२९०.भेटि/ भेट
२९१. खन/ खुना (भोर खन/ भोर खुना)
२९२.तक/ धरि
२९३.गऽ/गै (meaning different-जनबै गऽ)
२९४.सऽ/ सँ (मुदा दऽ, लऽ)
२९५.त्त्व,(तीन अक्षरक मेल बदला पुनरुक्तिक एक आ एकटा दोसरक उपयोग) आदिक बदला त्व आदि। महत्त्व/ महत्व/ कर्ता/ कर्त्ता आदिमे त्त संयुक्तक कोनो आवश्यकता मैथिलीमे नहि अछि।वक्तव्य/ वक्तव्य
२९६.बेसी/ बेशी
२९७.बाला/वाला बला/ वला (रहैबला)
२९८.बाली/ (बदलएबाली)
२९९.वार्त्ता/ वार्ता
300. अन्तर्राष्ट्रिय/ अन्तर्राष्ट्रीय
३०१. लेमए/ लेबए
३०२.लमछुरका, नमछुरका
३०२.लागै/ लगै (भेटैत/ भेटै)
३०३.लागल/ लगल
३०४.हबा/ हवा
३०५.राखलक/ रखलक
३०६.आ (come)/ आ (and)
३०७. पश्चाताप/ पश्चात्ताप
३०८. ऽ केर व्यवहार शब्दक अन्तमे मात्र, बीचमे नहि।
३०९.कहैत/ कहै
३१०. रहए (छल)/ रहै (छलै) (meaning different)
३११.तागति/ ताकति
३१२.खराप/ खराब
३१३.बोइन/ बोनि/ बोइनि
३१४.जाठि/ जाइठ
३१५.कागज/ कागच
३१६.गिरै (meaning different- swallow)/ गिरए (खसए)
३१७.राष्ट्रिय/ राष्ट्रीय
उच्चारण निर्देश:
दन्त न क उच्चारणमे दाँतमे जीह सटत- जेना बाजू नाम , मुदा ण क उच्चारणमे जीह मूर्धामे सटत (नहि सटैए तँ उच्चारण दोष अछि)- जेना बाजू गणेश। तालव्य शमे जीह तालुसँ , षमे मूर्धासँ आ दन्त समे दाँतसँ सटत। निशाँ, सभ आ शोषण बाजि कऽ देखू। मैथिलीमे ष केँ वैदिक संस्कृत जेकाँ ख सेहो उच्चरित कएल जाइत अछि, जेना वर्षा, दोष। य अनेको स्थानपर ज जेकाँ उच्चरित होइत अछि आ ण ड़ जेकाँ (यथा संयोग आ गणेश संजोग आ गड़ेस उच्चरित होइत अछि)। मैथिलीमे व क उच्चारण ब, श क उच्चारण स आ य क उच्चारण ज सेहो होइत अछि।
ओहिना ह्रस्व इ बेशीकाल मैथिलीमे पहिने बाजल जाइत अछि कारण देवनागरीमे आ मिथिलाक्षरमे ह्रस्व इ अक्षरक पहिने लिखलो जाइत आ बाजलो जएबाक चाही। कारण जे हिन्दीमे एकर दोषपूर्ण उच्चारण होइत अछि (लिखल तँ पहिने जाइत अछि मुदा बाजल बादमे जाइत अछि) से शिक्षा पद्धतिक दोषक कारण हम सभ ओकर उच्चारण दोषपूर्ण ढंगसँ कऽ रहल छी।
अछि- अ इ छ ऐछ
छथि- छ इ थ – छैथ
पहुँचि- प हुँ इ च
आब अ आ इ ई ए ऐ ओ औ अं अः ऋ एहि सभ लेल मात्रा सेहो अछि, मुदा एहिमे ई ऐ ओ औ अं अः ऋ केँ संयुक्ताक्षर रूपमे गलत रूपमे प्रयुक्त आ उच्चरित कएल जाइत अछि। जेना ऋ केँ री रूपमे उच्चरित करब। आ देखियौ- एहि लेल देखिऔ क प्रयोग अनुचित। मुदा देखिऐ लेल देखियै अनुचित। क् सँ ह् धरि अ सम्मिलित भेलासँ क सँ ह बनैत अछि, मुदा उच्चारण काल हलन्त युक्त शब्दक अन्तक उच्चारणक प्रवृत्ति बढ़ल अछि, मुदा हम जखन मनोजमे ज् अन्तमे बजैत छी, तखनो पुरनका लोककेँ बजैत सुनबन्हि- मनोजऽ, वास्तवमे ओ अ युक्त ज् = ज बजै छथि।
फेर ज्ञ अछि ज् आ ञ क संयुक्त मुदा गलत उच्चारण होइत अछि- ग्य। ओहिना क्ष अछि क् आ ष क संयुक्त मुदा उच्चारण होइत अछि छ। फेर श् आ र क संयुक्त अछि श्र ( जेना श्रमिक) आ स् आ र क संयुक्त अछि स्र (जेना मिस्र)। त्र भेल त+र ।
उच्चारणक ऑडियो फाइल विदेह आर्काइव http://www.videha.co.in/ पर उपलब्ध अछि। फेर केँ / सँ / पर पूर्व अक्षरसँ सटा कऽ लिखू मुदा तँ/ के/ कऽ हटा कऽ। एहिमे सँ मे पहिल सटा कऽ लिखू आ बादबला हटा कऽ। अंकक बाद टा लिखू सटा कऽ मुदा अन्य ठाम टा लिखू हटा कऽ– जेना छहटा मुदा सभ टा। फेर ६अ म सातम लिखू- छठम सातम नहि। घरबलामे बला मुदा घरवालीमे वाली प्रयुक्त करू।
रहए- रहै मुदा सकैए- सकै-ए
मुदा कखनो काल रहए आ रहै मे अर्थ भिन्नता सेहो, जेना
से कम्मो जगहमे पार्किंग करबाक अभ्यास रहै ओकरा।
पुछलापर पता लागल जे ढुनढुन नाम्ना ई ड्राइवर कनाट प्लेसक पार्किंगमे काज करैत रहए।
छलै, छलए मे सेहो एहि तरहक भेल। छलए क उच्चारण छल-ए सेहो।
संयोगने- संजोगने
केँ- के / कऽ
केर- क (केर क प्रयोग नहि करू )
क (जेना रामक) –रामक आ संगे राम के/ राम कऽ
सँ- सऽ
चन्द्रबिन्दु आ अनुस्वार- अनुस्वारमे कंठ धरिक प्रयोग होइत अछि मुदा चन्द्रबिन्दुमे नहि। चन्द्रबिन्दुमे कनेक एकारक सेहो उच्चारण होइत अछि- जेना रामसँ- राम सऽ रामकेँ- राम कऽ राम के
केँ जेना रामकेँ भेल हिन्दीक को (राम को)- राम को= रामकेँ
क जेना रामक भेल हिन्दीक का ( राम का) राम का= रामक
कऽ जेना जा कऽ भेल हिन्दीक कर ( जा कर) जा कर= जा कऽ
सँ भेल हिन्दीक से (राम से) राम से= रामसँ
सऽ तऽ त केर एहि सभक प्रयोग अवांछित।
के दोसर अर्थेँ प्रयुक्त भऽ सकैए- जेना के कहलक।
नञि, नहि, नै, नइ, नँइ, नइँ एहि सभक उच्चारण- नै
त्त्व क बदलामे त्व जेना महत्वपूर्ण (महत्त्वपूर्ण नहि) जतए अर्थ बदलि जाए ओतहि मात्र तीन अक्षरक संयुक्ताक्षरक प्रयोग उचित। सम्पति- उच्चारण स म्प इ त (सम्पत्ति नहि- कारण सही उच्चारण आसानीसँ सम्भव नहि)। मुदा सर्वोत्तम (सर्वोतम नहि)।
राष्ट्रिय (राष्ट्रीय नहि)
सकैए/ सकै (अर्थ परिवर्तन)
पोछैले/
पोछैए/ पोछए/ (अर्थ परिवर्तन)
पोछए/ पोछै
ओ लोकनि ( हटा कऽ, ओ मे बिकारी नहि)
ओइ/ ओहि
ओहिले/ ओहि लेल
जएबेँ/ बैसबेँ
पँचभइयाँ
देखियौक (देखिऔक बहि- तहिना अ मे ह्रस्व आ दीर्घक मात्राक प्रयोग अनुचित)
जकाँ/ जेकाँ
तँइ/ तैँ
होएत/ हएत
नञि/ नहि/ नँइ/ नइँ
सौँसे
बड़/ बड़ी (झोराओल)
गाए (गाइ नहि)
रहलेँ/ पहिरतैँ
हमहीं/ अहीं
सब - सभ
सबहक - सभहक
धरि - तक
गप- बात
बूझब - समझब
बुझलहुँ - समझलहुँ
हमरा आर - हम सभ
आकि- आ कि
सकैछ/ करैछ (गद्यमे प्रयोगक आवश्यकता नहि)
मे केँ सँ पर (शब्दसँ सटा कऽ) तँ कऽ धऽ दऽ (शब्दसँ हटा कऽ) मुदा दूटा वा बेशी विभक्ति संग रहलापर पहिल विभक्ति टाकेँ सटाऊ।
एकटा दूटा (मुदा कैक टा)
बिकारीक प्रयोग शब्दक अन्तमे, बीचमे अनावश्यक रूपेँ नहि।आकारान्त आ अन्तमे अ क बाद बिकारीक प्रयोग नहि (जेना दिअ, आ )
अपोस्ट्रोफीक प्रयोग बिकारीक बदलामे करब अनुचित आ मात्र फॉन्टक तकनीकी न्यूनताक परिचाएक)- ओना बिकारीक संस्कृत रूप ऽ अवग्रह कहल जाइत अछि आ वर्तनी आ उच्चारण दुनू ठाम एकर लोप रहैत अछि/ रहि सकैत अछि (उच्चारणमे लोप रहिते अछि)। मुदा अपोस्ट्रोफी सेहो अंग्रेजीमे पसेसिव केसमे होइत अछि आ फ्रेंचमे शब्दमे जतए एकर प्रयोग होइत अछि जेना raison d’etre एत्स्हो एकर उच्चारण रैजौन डेटर होइत अछि, माने अपोस्ट्रॉफी अवकाश नहि दैत अछि वरन जोड़ैत अछि, से एकर प्रयोग बिकारीक बदला देनाइ तकनीकी रूपेँ सेहो अनुचित)।
अइमे, एहिमे
जइमे, जाहिमे
एखन/ अखन/ अइखन
केँ (के नहि) मे (अनुस्वार रहित)
भऽ
मे
दऽ
तँ (तऽ त नहि)
सँ ( सऽ स नहि)
गाछ तर
गाछ लग
साँझ खन
जो (जो go, करै जो do)
३.नेपाल आ भारतक मैथिली भाषा-वैज्ञानिक लोकनि द्वारा बनाओल मानक शैली
1.नेपालक
मैथिली भाषा वैज्ञानिक लोकनि द्वारा बनाओल मानक उच्चारण आ लेखन शैली
(भाषाशास्त्री डा. रामावतार यादवक धारणाकेँ पूर्ण रूपसँ सङ्ग लऽ निर्धारित)
मैथिलीमे उच्चारण तथा लेखन
१.पञ्चमाक्षर आ अनुस्वार: पञ्चमाक्षरान्तर्गत ङ, ञ, ण, न एवं म अबैत अछि। संस्कृत भाषाक अनुसार शब्दक अन्तमे जाहि वर्गक अक्षर रहैत अछि ओही वर्गक पञ्चमाक्षर अबैत अछि। जेना-
अङ्क (क वर्गक रहबाक कारणे अन्तमे ङ् आएल अछि।)
पञ्च (च वर्गक रहबाक कारणे अन्तमे ञ् आएल अछि।)
खण्ड (ट वर्गक रहबाक कारणे अन्तमे ण् आएल अछि।)
सन्धि (त वर्गक रहबाक कारणे अन्तमे न् आएल अछि।)
खम्भ (प वर्गक रहबाक कारणे अन्तमे म् आएल अछि।)
उपर्युक्त बात मैथिलीमे कम देखल जाइत अछि। पञ्चमाक्षरक बदलामे अधिकांश जगहपर अनुस्वारक प्रयोग देखल जाइछ। जेना- अंक, पंच, खंड, संधि, खंभ आदि। व्याकरणविद पण्डित गोविन्द झाक कहब छनि जे कवर्ग, चवर्ग आ टवर्गसँ पूर्व अनुस्वार लिखल जाए तथा तवर्ग आ पवर्गसँ पूर्व पञ्चमाक्षरे लिखल जाए। जेना- अंक, चंचल, अंडा, अन्त तथा कम्पन। मुदा हिन्दीक निकट रहल आधुनिक लेखक एहि बातकेँ नहि मानैत छथि। ओलोकनि अन्त आ कम्पनक जगहपर सेहो अंत आ कंपन लिखैत देखल जाइत छथि।
नवीन पद्धति किछु सुविधाजनक अवश्य छैक। किएक तँ एहिमे समय आ स्थानक बचत होइत छैक। मुदा कतोकबेर हस्तलेखन वा मुद्रणमे अनुस्वारक छोटसन बिन्दु स्पष्ट नहि भेलासँ अर्थक अनर्थ होइत सेहो देखल जाइत अछि। अनुस्वारक प्रयोगमे उच्चारण-दोषक सम्भावना सेहो ततबए देखल जाइत अछि। एतदर्थ कसँ लऽकऽ पवर्गधरि पञ्चमाक्षरेक प्रयोग करब उचित अछि। यसँ लऽकऽ ज्ञधरिक अक्षरक सङ्ग अनुस्वारक प्रयोग करबामे कतहु कोनो विवाद नहि देखल जाइछ।
२.ढ आ ढ़ : ढ़क उच्चारण “र् ह”जकाँ होइत अछि। अतः जतऽ “र् ह”क उच्चारण हो ओतऽ मात्र ढ़ लिखल जाए। आनठाम खालि ढ लिखल जएबाक चाही। जेना-
ढ = ढाकी, ढेकी, ढीठ, ढेउआ, ढङ्ग, ढेरी, ढाकनि, ढाठ आदि।
ढ़ = पढ़ाइ, बढ़ब, गढ़ब, मढ़ब, बुढ़बा, साँढ़, गाढ़, रीढ़, चाँढ़, सीढ़ी, पीढ़ी आदि।
उपर्युक्त शब्दसभकेँ देखलासँ ई स्पष्ट होइत अछि जे साधारणतया शब्दक शुरूमे ढ आ मध्य तथा अन्तमे ढ़ अबैत अछि। इएह नियम ड आ ड़क सन्दर्भ सेहो लागू होइत अछि।
३.व आ ब : मैथिलीमे “व”क उच्चारण ब कएल जाइत अछि, मुदा ओकरा ब रूपमे नहि लिखल जएबाक चाही। जेना- उच्चारण : बैद्यनाथ, बिद्या, नब, देबता, बिष्णु, बंश, बन्दना आदि। एहिसभक स्थानपर क्रमशः वैद्यनाथ, विद्या, नव, देवता, विष्णु, वंश, वन्दना लिखबाक चाही। सामान्यतया व उच्चारणक लेल ओ प्रयोग कएल जाइत अछि। जेना- ओकील, ओजह आदि।
४.य आ ज : कतहु-कतहु “य”क उच्चारण “ज”जकाँ करैत देखल जाइत अछि, मुदा ओकरा ज नहि लिखबाक चाही। उच्चारणमे यज्ञ, जदि, जमुना, जुग, जाबत, जोगी, जदु, जम आदि कहल जाएवला शब्दसभकेँ क्रमशः यज्ञ, यदि, यमुना, युग, याबत, योगी, यदु, यम लिखबाक चाही।
५.ए आ य : मैथिलीक वर्तनीमे ए आ य दुनू लिखल जाइत अछि।
प्राचीन वर्तनी- कएल, जाए, होएत, माए, भाए, गाए आदि।
नवीन वर्तनी- कयल, जाय, होयत, माय, भाय, गाय आदि।
सामान्यतया शब्दक शुरूमे ए मात्र अबैत अछि। जेना एहि, एना, एकर, एहन आदि। एहि शब्दसभक स्थानपर यहि, यना, यकर, यहन आदिक प्रयोग नहि करबाक चाही। यद्यपि मैथिलीभाषी थारूसहित किछु जातिमे शब्दक आरम्भोमे “ए”केँ य कहि उच्चारण कएल जाइत अछि।
ए आ “य”क प्रयोगक प्रयोगक सन्दर्भमे प्राचीने पद्धतिक अनुसरण करब उपयुक्त मानि एहि पुस्तकमे ओकरे प्रयोग कएल गेल अछि। किएक तँ दुनूक लेखनमे कोनो सहजता आ दुरूहताक बात नहि अछि। आ मैथिलीक सर्वसाधारणक उच्चारण-शैली यक अपेक्षा एसँ बेसी निकट छैक। खास कऽ कएल, हएब आदि कतिपय शब्दकेँ कैल, हैब आदि रूपमे कतहु-कतहु लिखल जाएब सेहो “ए”क प्रयोगकेँ बेसी समीचीन प्रमाणित करैत अछि।
६.हि, हु तथा एकार, ओकार : मैथिलीक प्राचीन लेखन-परम्परामे कोनो बातपर बल दैत काल शब्दक पाछाँ हि, हु लगाओल जाइत छैक। जेना- हुनकहि, अपनहु, ओकरहु, तत्कालहि, चोट्टहि, आनहु आदि। मुदा आधुनिक लेखनमे हिक स्थानपर एकार एवं हुक स्थानपर ओकारक प्रयोग करैत देखल जाइत अछि। जेना- हुनके, अपनो, तत्काले, चोट्टे, आनो आदि।
७.ष तथा ख : मैथिली भाषामे अधिकांशतः षक उच्चारण ख होइत अछि। जेना- षड्यन्त्र (खड़यन्त्र), षोडशी (खोड़शी), षट्कोण (खटकोण), वृषेश (वृखेश), सन्तोष (सन्तोख) आदि।
८.ध्वनि-लोप : निम्नलिखित अवस्थामे शब्दसँ ध्वनि-लोप भऽ जाइत अछि:
(क)क्रियान्वयी प्रत्यय अयमे य वा ए लुप्त भऽ जाइत अछि। ओहिमेसँ पहिने अक उच्चारण दीर्घ भऽ जाइत अछि। ओकर आगाँ लोप-सूचक चिह्न वा विकारी (’ / ऽ) लगाओल जाइछ। जेना-
पूर्ण रूप : पढ़ए (पढ़य) गेलाह, कए (कय) लेल, उठए (उठय) पड़तौक।
अपूर्ण रूप : पढ़’ गेलाह, क’ लेल, उठ’ पड़तौक।
पढ़ऽ गेलाह, कऽ लेल, उठऽ पड़तौक।
(ख)पूर्वकालिक कृत आय (आए) प्रत्ययमे य (ए) लुप्त भऽ जाइछ, मुदा लोप-सूचक विकारी नहि लगाओल जाइछ। जेना-
पूर्ण रूप : खाए (य) गेल, पठाय (ए) देब, नहाए (य) अएलाह।
अपूर्ण रूप : खा गेल, पठा देब, नहा अएलाह।
(ग)स्त्री प्रत्यय इक उच्चारण क्रियापद, संज्ञा, ओ विशेषण तीनूमे लुप्त भऽ जाइत अछि। जेना-
पूर्ण रूप : दोसरि मालिनि चलि गेलि।
अपूर्ण रूप : दोसर मालिन चलि गेल।
(घ)वर्तमान कृदन्तक अन्तिम त लुप्त भऽ जाइत अछि। जेना-
पूर्ण रूप : पढ़ैत अछि, बजैत अछि, गबैत अछि।
अपूर्ण रूप : पढ़ै अछि, बजै अछि, गबै अछि।
(ङ)क्रियापदक अवसान इक, उक, ऐक तथा हीकमे लुप्त भऽ जाइत अछि। जेना-
पूर्ण रूप: छियौक, छियैक, छहीक, छौक, छैक, अबितैक, होइक।
अपूर्ण रूप : छियौ, छियै, छही, छौ, छै, अबितै, होइ।
(च)क्रियापदीय प्रत्यय न्ह, हु तथा हकारक लोप भऽ जाइछ। जेना-
पूर्ण रूप : छन्हि, कहलन्हि, कहलहुँ, गेलह, नहि।
अपूर्ण रूप : छनि, कहलनि, कहलौँ, गेलऽ, नइ, नञि, नै।
९.ध्वनि स्थानान्तरण : कोनो-कोनो स्वर-ध्वनि अपना जगहसँ हटिकऽ दोसरठाम चलि जाइत अछि। खास कऽ ह्रस्व इ आ उक सम्बन्धमे ई बात लागू होइत अछि। मैथिलीकरण भऽ गेल शब्दक मध्य वा अन्तमे जँ ह्रस्व इ वा उ आबए तँ ओकर ध्वनि स्थानान्तरित भऽ एक अक्षर आगाँ आबि जाइत अछि। जेना- शनि (शइन), पानि (पाइन), दालि ( दाइल), माटि (माइट), काछु (काउछ), मासु(माउस) आदि। मुदा तत्सम शब्दसभमे ई नियम लागू नहि होइत अछि। जेना- रश्मिकेँ रइश्म आ सुधांशुकेँ सुधाउंस नहि कहल जा सकैत अछि।
१०.हलन्त(्)क प्रयोग : मैथिली भाषामे सामान्यतया हलन्त (्)क आवश्यकता नहि होइत अछि। कारण जे शब्दक अन्तमे अ उच्चारण नहि होइत अछि। मुदा संस्कृत भाषासँ जहिनाक तहिना मैथिलीमे आएल (तत्सम) शब्दसभमे हलन्त प्रयोग कएल जाइत अछि। एहि पोथीमे सामान्यतया सम्पूर्ण शब्दकेँ मैथिली भाषासम्बन्धी नियमअनुसार हलन्तविहीन राखल गेल अछि। मुदा व्याकरणसम्बन्धी प्रयोजनक लेल अत्यावश्यक स्थानपर कतहु-कतहु हलन्त देल गेल अछि। प्रस्तुत पोथीमे मथिली लेखनक प्राचीन आ नवीन दुनू शैलीक सरल आ समीचीन पक्षसभकेँ समेटिकऽ वर्ण-विन्यास कएल गेल अछि। स्थान आ समयमे बचतक सङ्गहि हस्त-लेखन तथा तकनिकी दृष्टिसँ सेहो सरल होबऽवला हिसाबसँ वर्ण-विन्यास मिलाओल गेल अछि। वर्तमान समयमे मैथिली मातृभाषीपर्यन्तकेँ आन भाषाक माध्यमसँ मैथिलीक ज्ञान लेबऽ पड़िरहल परिप्रेक्ष्यमे लेखनमे सहजता तथा एकरूपतापर ध्यान देल गेल अछि। तखन मैथिली भाषाक मूल विशेषतासभ कुण्ठित नहि होइक, ताहूदिस लेखक-मण्डल सचेत अछि। प्रसिद्ध भाषाशास्त्री डा. रामावतार यादवक कहब छनि जे सरलताक अनुसन्धानमे एहन अवस्था किन्नहु ने आबऽ देबाक चाही जे भाषाक विशेषता छाँहमे पडि जाए।
-(भाषाशास्त्री डा. रामावतार यादवक
धारणाकेँ पूर्ण रूपसँ सङ्ग लऽ निर्धारित)
1. जे शब्द मैथिली-साहित्यक प्राचीन कालसँ आइ धरि जाहि वर्त्तनीमे प्रचलित अछि, से सामान्यतः ताहि वर्त्तनीमे लिखल जाय- उदाहरणार्थ-
ग्राह्य
एखन
ठाम
जकर,तकर
तनिकर
अछि
अग्राह्य
अखन,अखनि,एखेन,अखनी
ठिमा,ठिना,ठमा
जेकर, तेकर
तिनकर।(वैकल्पिक रूपेँ ग्राह्य)
ऐछ, अहि, ए।
2. निम्नलिखित तीन प्रकारक रूप वैक्लपिकतया अपनाओल जाय:भ गेल, भय गेल वा भए गेल। जा रहल अछि, जाय रहल अछि, जाए रहल अछि। कर’ गेलाह, वा करय गेलाह वा करए गेलाह।
3. प्राचीन मैथिलीक ‘न्ह’ ध्वनिक स्थानमे ‘न’ लिखल जाय सकैत अछि यथा कहलनि वा कहलन्हि।
4. ‘ऐ’ तथा ‘औ’ ततय लिखल जाय जत’ स्पष्टतः ‘अइ’ तथा ‘अउ’ सदृश उच्चारण इष्ट हो। यथा- देखैत, छलैक, बौआ, छौक इत्यादि।
5. मैथिलीक निम्नलिखित शब्द एहि रूपे प्रयुक्त होयत:जैह,सैह,इएह,ओऐह,लैह तथा दैह।
6. ह्र्स्व इकारांत शब्दमे ‘इ’ के लुप्त करब सामान्यतः अग्राह्य थिक। यथा- ग्राह्य देखि आबह, मालिनि गेलि (मनुष्य मात्रमे)।
7. स्वतंत्र ह्रस्व ‘ए’ वा ‘य’ प्राचीन मैथिलीक उद्धरण आदिमे तँ यथावत राखल जाय, किंतु आधुनिक प्रयोगमे वैकल्पिक रूपेँ ‘ए’ वा ‘य’ लिखल जाय। यथा:- कयल वा कएल, अयलाह वा अएलाह, जाय वा जाए इत्यादि।
8. उच्चारणमे दू स्वरक बीच जे ‘य’ ध्वनि स्वतः आबि जाइत अछि तकरा लेखमे स्थान वैकल्पिक रूपेँ देल जाय। यथा- धीआ, अढ़ैआ, विआह, वा धीया, अढ़ैया, बियाह।
9. सानुनासिक स्वतंत्र स्वरक स्थान यथासंभव ‘ञ’ लिखल जाय वा सानुनासिक स्वर। यथा:- मैञा, कनिञा, किरतनिञा वा मैआँ, कनिआँ, किरतनिआँ।
10. कारकक विभक्त्तिक निम्नलिखित रूप ग्राह्य:-हाथकेँ, हाथसँ, हाथेँ, हाथक, हाथमे। ’मे’ मे अनुस्वार सर्वथा त्याज्य थिक। ‘क’ क वैकल्पिक रूप ‘केर’ राखल जा सकैत अछि।
11. पूर्वकालिक क्रियापदक बाद ‘कय’ वा ‘कए’ अव्यय वैकल्पिक रूपेँ लगाओल जा सकैत अछि। यथा:- देखि कय वा देखि कए।
12. माँग, भाँग आदिक स्थानमे माङ, भाङ इत्यादि लिखल जाय।
13. अर्द्ध ‘न’ ओ अर्द्ध ‘म’ क बदला अनुसार नहि लिखल जाय, किंतु छापाक सुविधार्थ अर्द्ध ‘ङ’ , ‘ञ’, तथा ‘ण’ क बदला अनुस्वारो लिखल जा सकैत अछि। यथा:- अङ्क, वा अंक, अञ्चल वा अंचल, कण्ठ वा कंठ।
14. हलंत चिह्न नियमतः लगाओल जाय, किंतु विभक्तिक संग अकारांत प्रयोग कएल जाय। यथा:- श्रीमान्, किंतु श्रीमानक।
15. सभ एकल कारक चिह्न शब्दमे सटा क’ लिखल जाय, हटा क’ नहि, संयुक्त विभक्तिक हेतु फराक लिखल जाय, यथा घर परक।
16. अनुनासिककेँ चन्द्रबिन्दु द्वारा व्यक्त कयल जाय। परंतु मुद्रणक सुविधार्थ हि समान जटिल मात्रा पर अनुस्वारक प्रयोग चन्द्रबिन्दुक बदला कयल जा सकैत अछि। यथा- हिँ केर बदला हिं।
17. पूर्ण विराम पासीसँ ( । ) सूचित कयल जाय।
18. समस्त पद सटा क’ लिखल जाय, वा हाइफेनसँ जोड़ि क’ , हटा क’ नहि।
19. लिअ तथा दिअ शब्दमे बिकारी (ऽ) नहि लगाओल जाय।
20. अंक देवनागरी रूपमे राखल जाय।
21.किछु ध्वनिक लेल नवीन चिन्ह बनबाओल जाय। जा' ई नहि बनल अछि ताबत एहि दुनू ध्वनिक बदला पूर्ववत् अय/ आय/ अए/ आए/ आओ/ अओ लिखल जाय। आकि ऎ वा ऒ सँ व्यक्त कएल जाय।
ह./- गोविन्द झा ११/८/७६ श्रीकान्त ठाकुर ११/८/७६ सुरेन्द्र झा "सुमन" ११/०८/७६

